Dijital sanat, kripto paraların yükselişiyle blok zincir üstünde kendine yeni bir tanımlama buldu: NFT… Pandemi ile birlikte bu alana yoğunlaşan çalışmalar NFT’ler sadece sanat değil. Aynı zamanda yatırım aracı, şirketlerin pazarlama ve marka bilinirliliği hatta sosyal fayda yaratmanın bir aracı… Bebek adımlar koşucu hızında ilerleme getirir mi?
Mustafa Orhun Çetin
Nitelikli Fikri Tapu, Türkiye’nin NFT yani değiştirilemez belirteçe verdiği yeni isim. 2019 ve 2020’de genellikle sanat eserlerinin satışlarıyla gündeme gelse de bu kavram artık birçok şeyi içine alabiliyor. PwC’nin ‘NFT işlemlerine Detaylı Bir Bakış’ raporuna göre 2020’de NFT pazarı sadece 100 milyon dolarlık bir hacme sahipken 2021’in üçüncü çeyreğinde 22 milyar dolara fırladı. Bunun önemli nedenlerinden biri de artık sadece sanat alanında değil, oyun sektörü gibi devasa bir endüstride de kendine yer edinmesi.
AİDİYET MESELESİ
NFT olarak oluşturulan koleksiyonların birçoğu (Bored Aped Yatch Club, NinjaSquad, Degods v.b) topluluk aidiyetine de sahip. Bu koleksiyonlara sahip kişiler kendilerine tanımlanan özelliklerden yararlanabiliyor. NFT’ye sahip olma fikri de aslında ileride ortaya çıkabilecek ayrıcalıklara sahip olabilmeyle değerleniyor. Next Akademi Kurucusu Levent Erden, “Biz sahipliği hep elle tutulur gözle görülür şeylere koyduk. NFT aslında bir tarafta topluluk aidiyeti bir diğer taraftan da sahiplik göstergesi. Başka bir dünya görüşü olduğu için 20’nci yüzyıl kodları ile 21’inci yüzyılı anlayamayacağımız bir durum” sözleriyle tanımlıyor NFT’yi. Blok zinciri üzerine eğitimler veren Devrim Danyal da “Kripto paralar sadece finansal ekosisteme hizmet ederken biz bunun yanına farklı bileşenleri de yani dört temel kayıt bileşenini (harfler, rakamlar, notalar ve renkler) koyarak biçimlendirdiğimiz yeni bir dünya” diyor.
OYUNUN YENİ OYUNCUSU
Dijital sanat 1960’lardan bu yana kendini gösterse de NFT, onu üzerinde taşıyan blok zincirinin gelişimine bağlı olarak yükseldi. Sonuçta NFT’ler dijital varlıklar ve bunları gerçek paralar ile değil yine dijital paralarla satın almak gerekiyor. Ve bu gereklilik dijital paraları beklenmedik seviyelere getirmiş durumda. NFT eserlerin gündeme gelmesine neden olan amiral gemiler Bitcoin ve Ethereum’un bugünkü fiyatları büyük satışların olduğu dönemlerden çok uzak. Örneğin resmi olarak kayda geçen en büyük NFT satışının o günkü değeri tam 532 milyon dolar. Satın alma işleminin yapıldığı Etherium o gün 4 bin 200 dolar civarındayken yazının yazıldığı 18 Haziran’da bin doların altını gördü. Bu durum NFT pazarının eskiye oranla hacim kayıpları yaşamasına neden olsa da geleceğe ilişkin öngörüler endişe yaratacak türden değil. NFT’nin yarınına ilişkin tahminini sorduğumuz Erden, önemli bir noktaya değiniyor; “NFT’ler en çok da oyunlarda kullanılacak. Ev, kıyafet, ayakkabı gibi pek çok materyal oyunlarda karşımıza çıkacak.”
PwC’nin yaptığı araştırmaya göre oyun sektörü 170 milyar dolarlık devasa bir pazar. İlerleyen dönemde aynı sahipliklerin farklı oyunlarda da kullanılabileceğinin konuşulduğu NFT pazarı gerçek anlamda büyük bir atılım gösterme yolunda.
MARKALAR NELER YAPIYOR?
Gerek yatırım aracı gerekse oyun ve dijital sanatta kendine geniş bir alan açarak ilerleyen NFT markaların da ilgisini çekiyor. Dünyada başlayan bu yeni akımda McDonald’s, Coca-Cola gibi global devler ilk adımları atarken, moda markaları Louis Vuitton, Dolce & Gabbana, Nike, Gucci de koleksiyonlarıyla boy gösterdi. Kahve devi Starbucks da yakın zamanda NFT planını açıkladı. Şirket, sadece bir sanat koleksiyonu olarak değil marka ödül sistemi bazlı NFT’ler ile müşterilerine ek ayrıcalıklar sunma hazırlığında…
Şirketler pazarlama aracı olarak kullanarak bu dünyada daha fazla yol alacak hamleler yapıyor. Yeni bir gelir kapısı aralamak, marka sadakati oluşturmak, yeni bir hikaye anlatmak veya bir hayli meraklısı olan bir kitleye ulaşmanın yolu olarak görülen NFT’nin ilk örnekleri Türkiye’de de karşımıza sıkça çıkmaya başladı. Hazır giyimde globalleşme yolunda ilerleyenLC Waikiki, ikonik marka yüzü ‘maymunu’ NFT koleksiyonu olarak çıkarttı. Daha önce beşbin adetlik bir koleksiyon ile NFT dünyasında yer alan Fırat karakterini bu kez de DeFactokullanıyor. NFT sektörünün ilk davlumbazını geçen ay çıkaran Silverline Ankastre bir yıl içinde 60’tan fazla ürünü metaverse’e taşıyacak. Silverline Ankastre CEO’su Mustafa Laçin, “İlk NFT’mizi küresel hale getirmek ve yönetmek için son teknoloji ve kullanıcı dostu NFT platformunu geliştiren Blatform ile proje ortaklığına imza attık. Önümüzdeki süreçlerde NFT’lerin tüketicilere yönelik dijital temas ve deneyim aracına dönüşeceğine inanıyoruz” diyerek devam ediyor: “NFT’lerin, ürün tanıtımı, pazarlanması ve satışı konularında pek çok kanalda kullanılabilecek bir yapısı var, tabii ki bunu da değerlendireceğiz. Orta vadede müşterileri tüm temas noktalarında heyecanlandıracak, onlara fayda sağlayacak teklifler sunmayı planlıyoruz. NFT koleksiyonumuzu markamıza ve temel ürüne bağlayacağımız projeler kurgulayacağız. Ama en önemlisi değerlerimizdeki inovasyon tutkusuyla her zaman gelecekte kalmayı hedefliyoruz.”
Kervana her geçen gün yeni bir marka ekleniyor. Üstün Patent Kurucusu Özlem Arslan Karthenüz bebek adımları ile trende tutunan markaların ilerleyen zamanlarda metaversedünyasında kendilerini konumlandırmalarıyla NFT ile daha yakından ilgileneceklerini ifade ediyor. Kart, “Şu an dijital mecra olarak kullanılan birçok platforma markaların en son giriş yaptığını görüyoruz. Bu gibi konulara daha temkinli yaklaştıklarını ancak metaverse’de çeşitli yöntemlerle yer alarak deneyimlediklerini söylemek mümkün. Gelecekte bu alanlarını genişletecekler hatta ve hatta NFT’lerin gelişimlerine katkıda bulunacaklarını düşünüyorum” diyor.
Pazarlamadan yatırıma yepyeni bir dünya sunan NFT hikayesi tüm bu bilgilerle sınırlı değil elbette… Keşiflere açık bu yolculuk kendi kurallarını yazarak ilerliyor. İşte sanattan ticarete tüm yönleriyle 10 maddede NFT…
1
Oyunun Yeni ‘Yüzü’
NFT sanatla sınırlandırılıyor gibi gözükse de topluluk aidiyetleri sağlayan da bir anahtar. Bu anahtar aynı zamanda merkeziyetsiz dünyanın da kapısını aralayabilir. Next Akademi Kurucusu Levent Erden, “Asıl olan merkezle ve merkeziyetsizliğin savaşı. Dünyanın önümüzdeki 25 yıl bu savaş ile geçecek. Metaverse göstere göstere son 30 yıldır geliyor. Hayati olan durum ise NFT’lerdeki tekillik. Sadece sahiplik yönünden bakılırken NFT’leraynı zamanda topluluklara aidiyeti simgelemeye ve bu özelliği ile ayrıcalıklar sunmaya başlayacak bir kimlik belirteci de olacaklar” diyor. Erden, NFT’lerin en çok da oyunlarda kullanılarak ayakkabı, kıyafet, can, ev, araç olarak satılacağını belirtiyor.
2
Dijitalleştirilebilen Her Şey NFT Olabilir
Pandemi döneminde sanata can suyu olan NFT yüksek satış rakamlarıyla bir anda ilgi odağı oldu. Ancak artık sadece sanatla değil kimlik belirteci, sertifika, güvenlik sistemi ve arşivlenmek istenen herhangi dijital bir nesne NFT’ye dönüştürülerek blok zincir üzerinde ‘yakılana dek’ sonsuzluğa ulaşabilir. Blok zincir eğitmeni Devrim Danyal, “NFT’ler globaleaçılan bir araç olma özelliğini de taşıyor. Alınan sertifikaların NFT ile üretilmesi o niteliğin dünyanın herhangi bir yerinde geçerli olmasını sağlayabilir” diyor.
3
Düşük Maliyetli İş Gücü
Danyal, Türkiye’nin şansının daha az maliyetli işçi gücü oluşturmada ortaya çıktığını söylüyor ve devam ediyor; “Sadece NFT üretmek değil bir NFT projesinde çalışabilecek iş kolları da tamamen dijital bir iş olması dolayısıyla proje sahipleri için maliyeti düşük iş gücü elde etmeye izin veriyor.”
4
Yeni Hak Doğuruyor
NFT’ler birçok kesim için yeni nesil telifleme aracı olarak görülüyor. Tabii ki bu işlem bir eserin sahiplik hakkını teslim etse de sahte ürünlerin ya da kopyaların önüne geçilmesini sağlamıyor. Üstün Patent Kurucusu Özlem Arslan Kart, “Ürünün kimliği -ki bu ürün reel sanatta olduğu gibi müzik, resim, GIF’ler, sanal oyun öğeleri, videolar, karikatürler gibi birçok ürün olabilir- sanatçıya aittir ve sanatçının mülkiyet hakkındadır” diyerek son dönemde popülerleşen NFT’ler üzerindeki haklara açıklık getiriyor. Dijital dünyada NFT’ler,oluşturuldukları an itibarıyla sanal dünyada belirlenen alanlara yüklendiğinde koruma başlıyor ve mülkiyet hakkı doğuyor. Kart, “Yani telif reel dünyada hukuka konu olabilecek bir hakken, blok zincir üzerinde kimliklendirilmiş bir NFT’nin koruması aynı platform üzerinde başlangıçtan itibaren varlığını sürdürür ve ihlal edilemez durumdadır” diyor.
5
Eser Sahibi İçin Koruma Devam Eder
NFT eserlerini üreten sanatçıların maddi ve manevi hakları hala tartışılan konular. Bir eser satın alındıktan sonra neler yapılabilir? Kart, “Eser sahibi zaman içinde ortaya koyduğu eseri değiştirebilir, geliştirilebilir. Kopyası ise satın alındığı hali ile kalır. Bu işlemler olurken de dijital kimliği sabit kalır ve eş zamanlı olarak eser sahibinin koruması devam eder. Reel telif süreci ile burada da arasında bir fark vardır” diyor ve devam ediyor; ”Bizim telif süreçlerimizde ürün, telif süreci başladığı an itibarıyla o an ne korunmak isteniyorsa korunur ve değişiklik yapılması için yeni bir telif sürecinin başlatılması gerekir. Metaverse’de dinamik bir yapı mevcut.”
6
Sanat da Bir Endüstridir
NFT üretmek herkesin peşinde olduğu yeni bir iş alanı oldu. Ancak sanatçı Hakan Yılmaz durumun biraz da yanlış anlaşıldığını ifade ediyor. İçerik, sanat üretiminin olduğunu ancak bu eserlerin satımı sırasında bir protokol olarak NFT kavramının devreye girdiğini belirtiyor. Yılmaz, “NFT 2020’de popüler olmaya başladığında, ben elimde yüzlerce dijital eser ile NFTmarketlerine girmeye hazırdım” diyor. 14 yaşından itibaren üretip kenara koyduğu dijital eserleri derleyerek farklı tarzlar ve konulardaki eserleri pazara sunmuş Yılmaz. İlgi gören konu ve tarzları analiz ederek NFT marketlerin ilgilendiği eşsiz eserleri koleksiyonlara dönüştürmeye başlamış.
7
Hem Hatıra Hem de Lüks Yatırım
Elyo Elvaşvili’nin kurduğu Türkiye’nin ilk sanat içerikli NFT platformu olan Carny ve ekibi NFT’lerin, biletleme gibi alanların gelecekte daha aktif olmasını bekliyor. Ekip, “Bir maçın, konserin veya serginin biletini NFT olarak almanız, böylece etkinlik bittikten sonra hala bir değeri olan koleksiyon ürünlerinin bir hatıra veya maddi değeri olan varlıklar olarak ziyaretçilere bırakılması amaçlanıyor. NFT’lerin fiziksel varlıklara doğru kaydığını da görüyoruz. ‘Lüks yatırım aracı’ sayılan ancak erişim kısıtlı olduğu için çok küçük kitlelere hitap eden antika, şarap/viski, saat gibi fiziksel varlıkların zamanla daha da öne çıkmasını bekliyoruz. NFT’lerini yakarak şişenin fiziksel halini teslim aldıkları bir model şu an bulunuyor.
8
Kripto Paranın Etkisini Unutmayın
NFT eserler blokzincir üzerinde oluşturuluyor. Bu nedenle onlara sahip olmak için bu zincirler üzerinde konumlanan kripto paralara ihtiyaç var. Son dönemde yaşanan büyük düşüsün NFT’leri etkilemesi sürpriz değil. Sanatçı Hakan Yılmaz, “Kripto paralar ve NFT’lerbirbirine göbekten bağlı olduğu için sürekli olarak birbirlerinin durumlarından etkilenecekler. Ancak koleksiyonerler, sanatçıya destek için ya da eserin yeniden satılacağına olan inancı için eserleri satın alabiliyor” sözleriyle yine de olumlu açıdan yaklaşıyor.
9
Nereden Alabilirim?
NFT’leri değerli kılan etkenlerden biri de ticaretinin yapılabileceği yerlerin gün geçtikçe artıyor olması. OpenSea en popüler mecralardan biri olsa da NFT’leri satın almanın ve satmanın daha düşük maliyetler ile yapılabilmesi iddiası ile birçok rakip sektöre giriş yapıyor. Tüm dünyada en bilinen NFT satış platformları ise; Opensea, Rarible, SuperRare, BinanceNFT, TofuNFT, Socios.com, Mintable, NBA Top Shot, Nifty Gateway, eBay NFTs…
10
Yeni Kazanç Modelleri
NFT’ler sahiplik belirteci ve sanat eseri özellikleri taşımanın yanı sıra yeni ekonomi modellerini de 21’inci Yüzyıla taşıyor. Bunlardan biri de oyna-kazan sistemi ile otaya çıkan blok zincir tabanlı oyunlar. En popüler oyna-kazan oyunlarının birkaçı ise bunlar; AxieInfinity, Alien Worlds, Star Atlas, Brave Frontier Heroes, League of Kingdoms…
SOSYAL FAYDA HAREKETİ
NFT pazarı markalar için de yeni ilgi alanlarından biri oldu. Birçok marka ister pazarlama stratejisi, ister bağlılık amaçlı ya da sosyal sorumluluk üzerine NFt projelerini hayata geçirdiler.
•Elidor’un sosyal farkındalık amacıyla yürütülen ‘Kendi Yolunda’ kampanyası kapsamında oluşturulan ‘ISAIDITPOSSIBLE’ isimli NFT’si, OpenSea platformunda 1 ETH karşılığında alıcı buldu.
•Türkiye İş Bankası’nın 1940’lardan bu yana oluşturduğu resim koleksiyonunun özel bir seçkisi ‘Tablolarla Boğaziçi’nde Bir Gezinti’ adıyla NFT olarak Decentralandplatformunda sanatseverlerle buluştu.
•Beymen, ilk meta-influencer Bella karakterini oluşturdu. Decentraland platformunda yer alan Bella, Beymen’in yeni koleksiyonlarını onu bulabilen takipçilerine NFT olarak sergiliyor.
•Silverline, ankastre sektöründe bir ilke imza atarak Lightline Cube isimli davlumbaz NFT’sini oluşturarak satışa sundu. Firma ürünlerinin tamamını dijitale taşımayı planlıyor.
•Yapı Kredi, Decentraland’da yer alan binasında 19 Mayıs’ta Atatürk’ün kişisel eşyalarından oluşan bir NFT sergisi düzenleyerek nadide eserlerden oluşan bu mirası dijitale de taşıdı. Banka daha önce de World’un 30’uncu yılına özel olarak maskotu Vadaa’yı da NFT serisi yaparak kullanıcılarına hediye etmişti.
•DeFacto, ünlü karikatür karakteri Fırat ile DefactoXFırat ile NFT dünyasına giriş yaptı.
•LCWaikiki, ikonik maymun karakterini NFT serisine dönüştürerek OpenSeaplatformunda satışa sundu. Vintage Maymun Koleksiyonu’nun tüm geliri TEGV’ebağışlanacak.
•Hopi, yedinci yaşını 13 milyon üyesi için oluşturduğu 13 milyon dilimli bir pasta NFT’leri ile kutladı. NFT pasta dilimleri, uygulamada yer alan 60’dan fazla markada özel avantajlar sundu.
•İGA İstanbul Havalimanı, 2 Nisan Dünya Otizm Farkındalık Günü kapsamında oluşturduğu ‘Hayaller Dijitale Taşınıyor – Tuvalden Piksele’ isimli NFT koleksiyonunun her bir ürününü bin dolardan satarak gelirini Türkiye Otistiklere Destek ve Eğitim Vakfı’na bağışladı.
•Vodafone Türkiye, ‘Ben Varım’ kampanyası ile gerçek hayatta itfaiyeci, pilot, kurye, cankurtaran ve futbolcu olarak görev yapan kadınların yer aldığı NFT’ler ile eşitlik ilkesine vurgu yapmayı amaçlıyor. Projenin geliri genç kızların futbol eğitimi için kullanılacak. NFT’ler OpenSea platformunda satışta.
•Denizbank, NEOHUB iş birliği ile verdiği girişimcilik eğitiminin sertifikalarını NFT olarak dağıtarak NFT’lerin sadece sanat eseri değil aynı zamanda belgeleme özelliğini de kullanan ilk kurumlardan biri oldu.
•QUA Granite, metaverse dünyasına giriş yapması sonrası tüm dünyadaki tedarikçilerine fayda sağlayacak olan etkinliklere, stoklara ve indirimlere erişim imkanı veren bir NFT koleksiyonu çıkarmayı planlıyor.
Tarihin En Pahalı NFT Satışları
NFT pazar verileri sahip olduğu değişken dinamikler ve farklı mecralar nedeniyle toplaması kolay olmayan veriler. Saniyeler içinde birçok eser el değiştirirken bugüne kadar satışı resmi olarak gerçekleşmiş en pahalı ilk beş NFT listesinde gizemli Türk sanatçı Murat Pak iki eseri ile yer alıyor. Tüm dünyaya NFT’nin ne kadar değerlenebileceğini ilk gösteren Bepple da iki eseriyle bulunuyor. Ancak listenin birincisi olan 9998 kodlu CryptoPunk koleksiyonuna ait olan bir parça blok zinciri dünyasında gerçekten en pahalı eser unvanını göğüsleyemedi. Çünkü yapılan araştırmalarla alım için kullanılan 124 bin 457 ethereum satıştan önce birçok cüzdandan satın alan kişinin cüzdanına gönderildiği ve satış sonrası ise tekrar iade edildiği görüldü. Aslında çok güzel bir reklam çalışması için birkaç ethereum harcandı denilebilir.
Larva Labs’ ‘CryptoPunk #9998’ – 532 milyon dolar
Pak ‘The Merge’ – 91.8 Milyon dolar
Beeple ‘The First 5000 Days’ – 69 Milyon Dolar
Pak ‘Clock’ – 52.7 milyon dolar
Beeple ‘Human One’ – 28.9 milyon dolar
Türk Sanatçıların NFT İlgisi
Türkiye’de eserini NFT yaparak satan ilk sanatçı Tarık Tolunay, eseri Fractal Istanbul’uPandemi ismiyle NFT’leştirerek 36 bin dolara İranlı bir koleksiyonere sattı.
Refik Anadol da verilerle oluşturduğu dijital eserlerle dünya çapında üne sahip sanatçılardan. Sotheby’s tarafından açık artırmayla satışa çıkan eseri Machine Hallucination 5.1 milyon dolara alıcı buldu. Christie’s müzayede evi tarafından sunulan eseri Casa Batllo: Yaşayan Mimari eseri ise 1.3 milyon dolara satıldı.
Türkiye’de NFT ile uğraşan kişilerin sayısının yaklaşık 4 milyona ulaşması bekleniyor.
Cem Yılmaz çizdiği karakterle ile NFT dünyasına giriş yapanlardan. OpenSea platformu üzerinden satışlarını gerçekleştiriyor.
Eliyle çizerek NFT’leştirdiği Hiromita karakterini yayınlayan sanatçı Melek AnqiKocasinan’ın eserleri de Rarible platformu üzerinden satıldı.
Hiç kuşkusuz NFT aleminin ‘Bansky’si olarak adlandırılan Murat Pak ise gizemli kişiliğiyle akıllarda hala bir kişi mi yoksa grup mu tartışmaları sürerken milyonlarca dolara NFT’lerininsatışını gerçekleştiriyor.
İlk Milyon Dolar Kazanan Sanatçı
Sotheby’s Metaverse Yöneticisi Sebastian Fahey, Alman kamusal yayın kuruluşu DW’yeyaptığı açıklamalarda gizemli Türk sanatçı Murat Pak’ı yaratıcı bir dahi olarak tanımlıyor. Aralık 2020’ye gelindiğinde NFT eserlerini satarak 1 milyon dolar kazanan ilk sanatçı oldu Pak. Kendini gizlemesini ise “Sanatçı fizikselliğimin olmaması, kendimi yüz ve vücuttan ziyade kavramlarla tanımlamama olanak sağlıyor” sözleriyle savunuyor. NFT’yi deney yapmaya olanak sağlayan yeni bir alan olarak görüyor sanatçı. Geleceğin tarih sayfalarında kalıcı izler bırakabilmek için NFT dünyasına girdiğini ifade ediyor.
Pak’ın bu zamana dek sattığı milyon dolar üzeri NFT’ler;
The Merge – 91.8 milyon dolar
Clock – 52.7 milyon dolar
The Fungiable — 17 milyon dolar
The Swich — 1.4 milyon dolar
The Pixel — 1.4 milyon dolar
Metarift — 1.7milyon
Finite — 1.5 milyon dolar.
The Merge: 250 bin adetli bir koleksiyon. Toplu alım oranı ne kadar yüksekse NFT’leringörsel niteliği o kadar artacak şekilde oluşturulan proje toplamda 26 bin koleksiyonere satıldı. Satın alınan token’ların adetine bağlı olarak cüzdandaki sanat eseri değişerek farklı nitelikler taşıyacak.
Temmuz 2022’de Inbusiness dergisinde yayınlanmıştır. Dergi kapsamında yayınlanan diğer içerikler için bu linki ziyaret edebilirsiniz.
